ΕΥΑΝΔΡΙΑ

Τα «Ευάνδρια» ή αλλιώς «Ευανδρίας αγών» ήταν διαγωνισμός καλλιστείων για άνδρες, όπως η λέξη δηλώνει. Γιορτάζονταν στις 27 του μηνός Εκατομβαιώνος (19 με 20 Ιουλίου) μαζί με τα Πυρρίχια στη διάρκεια των Μεγάλων Παναθηναίων. Οι απόψεις διίστανται, αν λάμβαναν μέρος στον αγώνα τόσο έφηβοι όσο και άνδρες γέροντες, αποκαλούμενοι και «θαλλοφόροι» από τα βλαστάρια που κρατούσαν. Ως έπαθλο δίδονταν στους έφηβους ασπίδα, ενώ στους γέροντες βόδι αξίας 100 δραχμών. Τα φρέσκα βλαστάρια που κρατούσαν συμβολικά οι γέροντες τους χαρακτηρίζουν, κατά τη γνώμη μου, ως «αειθαλείς».

Πέτρος Θέμελης

ΤΟ "ΧΡΥΣΟ ΚΥΠΕΛΛΟ ΤΟΥ ΝΕΣΤΟΡΑ"

Στην Λ ραψωδία της Ιλιάδος (στ. 632-637), ο Όμηρος αναφέρεται στο κύπελλο με το οποίο ο Νέστορας, ο κατά πολύ πιο ηλικιωμένος από όλους τους πολεμιστές που μετέχουν στον Τρωικό πόλεμο, πίνει το κρασί του. Το κύπελλο του Νέστορα, το περιγράφει ο ποιητής ως εξής: είναι φτιαγμένο με ολόχρυσα καρφιά και διαθέτει τέσσερες λαβές διακοσμημένες με ισάριθμες περιστερές που είναι σκυμμένες για να πιουν από το περιεχόμενό του. Το πιο σημαντικό, όμως, που λέει γι' αυτό είναι ότι όταν είναι γεμάτο κρασί, απ' όλους τους πολεμιστές, «μόνον αυτός μπορεί να το σηκώσει χωρίς κόπο από το τραπέζι». Με τον τρόπο αυτό, ο Νέστορας εξομοιώνεται με τον πιο ρωμαλέο από όλους τους, πολύ νεότερους από αυτόν, πολεμιστές του έπους: με τον ίδιο τον Αχιλλέα, για τον οποίο ο Όμηρος μεταχειρίζεται ανάλογες εκφράσεις, όχι όμως για να αναφερθεί στο δικό του κύπελλο (Π 225-8), αλλά στα άλογά του (Κ 402-4), στο δόρυ του (Τ 389) ή στο μάνταλο με το οποίο είναι σφραγισμένη η θύρα του ξύλινου παραπήγματός του (Ω 455-456).

Ενδιαφέρον επίσης παρουσιάζει η λέξη «δέπας» με την οποία ο ποιητής αναφέρεται στο κύπελλο αυτό. Την αρχαιότατη αυτή λέξη, πράγματι, που εντοπίστηκε σε μια μυκηναϊκή πινακίδα (dipa) έναντι ενός ιδεογράμματος που παριστάνει ένα δοχείο με τέσσερεις λαβές, ακριβώς δηλαδή όπως είναι και το κύπελλο που περιγράφεται στην Ιλιάδα, την χρησιμοποιούσαν μεταφορικά οι μεταγενέστεροι ποιητές της αρχαιότητας, όπως το έκαναν και για μερικά άλλα αγγεία επίσης προορισμένα για οινοποσία (σκύφος, κάνθαρος, γαύλος, κ. ά.), με την σημασία του «σκάφους». Από αυτό συνάγεται ότι για τους αρχαίους Έλληνες, μία μυστική αναλογία που πρέπει να είχε την αφετηρία της στην διονυσιακή λατρεία, συνέδεε τα κύπελλα από τα οποία έπιναν κρασί και τα πλοία, αλλά και το περιεχόμενό τους, τον οίνο, με την θάλασσα, την οποία, ίσως γι' αυτό, ο Όμηρος την αποκαλεί συχνά «οίνοπα πόντον». Μία άλλη, εξαιρετικά ενδιαφέρουσα επίσης, λεπτομέρεια είναι ότι στην σκηνή στην οποία γίνεται λόγος για το κύπελλο αυτό, το κρασί με το οποίο η παλλακίδα του Νέστορα, η ονομαζόμενη Εκαμήδη, παρασκευάζει τον τονωτικό χυλό που θα μοιραστεί ο γέροντας με τους συμπολεμιστές του, είναι «πράμνειος οίνος» (Λ 639, «οίνω Πραμνείω»), ο τύπος δηλαδή κρασιού που, όπως είναι γνωστό, παρήγαν οι αρχαίοι Ικάριοι!

Ποιο άλλο, λοιπόν, κύπελλο θα άρμοζε περισσότερο, για συμβολικούς λόγους, ως έπαθλο ενός ιστιοπλοϊκού αγώνα στον οποίο καλούνται να μετάσχουν υπερήλικες αλλά «εύανδροι» και νεανίες στην ψυχή ιστιοπλόοι, ενός αγώνα με αφετηρία και τερματισμό την Ικαρία, από το κύπελλο του Νέστορα!

Δύο διαφορετικά -πραγματικά- αρχαία κύπελλα που βρέθηκαν κατά την διάρκεια ανασκαφών έχουν συσχετιστεί με το μυθικό αυτό κύπελλο του Νέστορα και έχουν γίνει γνωστά και τα δυο ως «κύπελλα του Νέστορα».

Το παλαιότερο από τα δυο, που χρονολογείται στο 1600 π. Χ. και θεωρείται πως αποτελεί ένα από τα ομορφότερα τεχνουργήματα της μυκηναϊκής περιόδου, το είχε ανακαλύψει το 1876 στις Μυκήνες ο Ερρίκος Σλήμαν και εκτίθεται σήμερα στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο στην Αθήνα. 

Όπως κι εκείνο που περιγράφεται από τον Όμηρο, είναι ολόχρυσο και οι λαβές του είναι διακοσμημένες με πουλιά που σκύβουν για να πιουν από το περιεχόμενό του. Παρότι είναι πολύ παλαιότερο από την εποχή στην οποία τοποθετείται γενικά ο Τρωικός πόλεμος, και παρότι δεν διαθέτει τέσσερες αλλά δυο μόνο λαβές, τα δε πουλιά που απεικονίζονται σε αυτό δεν είναι περιστερές αλλά γεράκια, ο Σλήμαν είχε σπεύσει τότε να το ταυτίσει με το μυθικό κύπελλο, με αποτέλεσμα να έχει επικρατήσει έκτοτε να αναφέρονται συμβατικά σε αυτό οι αρχαιολόγοι ως «το χρυσό κύπελλο του Νέστορα».

Το δεύτερο αρχαίο κύπελλο που επίσης έχει ονομαστεί συμβατικά «κύπελλο του Νέστορα» δεν είναι χρυσό αλλά πήλινο. Πρόκειται για ένα αγγείο του τύπου «κοτύλη», ροδιακής προέλευσης, που ανακαλύφθηκε το 1954 στην Ιταλία, στις αρχαίες Πιθηκούσσες, την σημερινή νήσο Ischia. Χρονολογείται στο 2ο ήμισυ του 8ου π. Χ. αι. και εκτιμάται ότι είναι πιθανότατα ροδιακής προέλευσης, εκτίθεται δε σήμερα στο τοπικό μουσείο. Ο λόγος για τον οποίο έχει συσχετιστεί το αγγείο αυτό με το κύπελλο του Νέστορα δεν είναι η ομοιότητά τους ως αντικείμενα αλλά επειδή στην επιφάνειά του είναι χαραγμένες τρεις γραμμές με τις οποίες συσχετίζεται ρητά η κοτύλη αυτή με το κύπελλο του Νέστορα. Το σύντομο αυτό κείμενο λέει «είμαι το καλόπιοτο ποτήρι του Νέστορα /όποιος λοιπόν πιεί από το ποτήρι αυτό αμέσως θα τον κυριεύσει / ο πόθος της καλλιστεφάνου Αφροδίτης».

Λογικό ήταν από τα δυο αυτά γνωστά ως «κύπελλα του Νέστορα» να έχει επιλεγεί από την Οργανωτική Επιτροπή το πρώτο, το μυκηναϊκό ολόχρυσο κύπελλο, που ασφαλώς προσφέρεται περισσότερο ως πρότυπο για την δημιουργία εκείνου που, στο πέρας του αγώνα, θα απονεμηθεί ως έπαθλο στον νικητή, ακριβέστερα δε στους δυο νικητές: στον πρώτο που θα φτάσει στο τέρμα, και στον μεγαλύτερο σε ηλικία από όσους μετέχοντες θα έχουν τερματίσει.

Στα κύπελλα αυτά θα αναγράφονται η ονομασία του αγώνα: ΑΙΓΑΙΟΥ ΕΥΑΝΔΡΙΑ, η ημερομηνία διεξαγωγής του, η διαδρομή των ιστιοπλόων: ΙΚΑΡΙΑ-ΣΑΜΟΣ-ΠΑΤΜΟΣ-ΦΟΥΡΝΟΙ-ΙΚΑΡΙΑ, καθώς και οι λέξεις ΝΕΣΤΟΡΟΣ ΔΕΠΑΣ, και κάτω από αυτές, με μικρότερους χαρακτήρες, η έκφραση που μεταχειρίζεται ο Όμηρος για να αναδείξει την ευρωστία του: ΝΕΣΤΩΡ Δ Ο ΓΕΡΩΝ ΑΜΟΓΗΤΙ ΑΕΙΡΕΝ («Νέστωρ δ' ο γέρων αμογητί άειρεν»), δηλαδή «ο Νέστορας όμως ο γέροντας το σήκωσε (το κύπελλο) χωρίς κόπο». Σε όλους τους μετέχοντες θα απονεμηθεί, εννοείται, σχετικό δίπλωμα.

Ιωάννης- Ανδρέας Γ. Βλάχος